Ад двух да пяці

2
Воўк і курыца
Ідзе воўк па вуліцы,
Бачыць тры курыцы.
Захацеў ён іх з'есці,
Трэба цераз плот пералезці.
Разбегся воўк: раз, два, тры!
ну, курыца! глядзі!
3
Воблака
– Здравствуй, сяброўка!
– Здравствуй, маскітная сетка!
– Дзе ты быў?
– У лавачку хадзіў.
– Што купіў?
– Хмара купіў.
– Дзе яно?
– З'еў даўно.
У большасці ўсіх гэтых дзіцячых вершаў рыфмаваныя радкі стаяць побач. Іншага чаргавання рыфмаў дзеці-паэты не любяць. Ім даступныя галоўным чынам сумежныя рыфмы.. Дзіцячае вуха не здольна так доўга ўтрымліваць у памяці канчатак папярэдняга радка, як яго ўтрымлівае вуха дарослых. Вершы Ірыны Івановай у гэтых адносінах надзвычай тыповыя:
Ліза задрамала
І сумавала.
Убачыла вераб'я:
Кап-карап! – і з'ела,
Вось табе і справа!
Тут указанне для дзіцячых пісьменнікаў, якія часам у сваіх вершах даходзяць да такой няўвагі да дзяцей, што фарсяць рыфмамі, адлеглымі адна ад адной на тры ці чатыры радкі.
напрыклад:
Том сталовай лыжкай есць варэнне,
Ягады хавае ў кішэні:
– нічога, што працякуць!
І цукеркі, і каштаны,
І любімае цёткіна печыва…*
______________
* Надзея Паўловіч, Бальшавік Тома, М. 1926.
Тут варэнне так далёка ад печыва, што сугучча перастае быць сугуччам.
Такога размежавання рыфмаў няма ні ў адным з народных вершыкаў для дзяцей, ні ў пушкінскіх казках, ні ў яршоўскім “Каньку-гарбунцы”, дзе рыфмы заўсёды ў самым блізкім суседстве – як бы спецыяльна для дзіцячага вуха.
Адмысловую катэгорыю вершыкаў складаюць тыя маналогі., якія прамаўляюць адзінокія дзеці, захопленыя які-небудзь доўгай гульнёй. Гэтыя маналогі доўжацца часам гадзіны паўтары і змяшчаюць у сабе да тысячы радкоў.. Выдатны маналог свайго пяцігадовага сына запісала ў сябе ў дзённіку Э.Станчынская. Хлопчык быў хворы, паўсядзеў у ложку і, самазабыўна гуляючы ў вайну, суправаджаў свае ваенныя дзеянні такімі вершамі:
Хутка салдаты, хутка, хутка ідуць на вайну.
Хутка сустракаюць чырвонаармейцаў,
Хутка страляюць проста ў бок аднаму,
Хутка лётаюць кулі.
Сустракаюцца хутка,
Прама ідуць,
На вайну прама, раз-два, раз-два,
Разумееце, раз хутчэй, раз хутчэй.
Поперба-ба-ба…
спыніся! прыйшлі! Войска так!
На баку! Вінтоўку! Паф!
Хуткае сонца хутка зайшло,
Чырвонае сонца хутка зайшло.
Ідуць жа цёмнай ноччу,
Чырвонаармейцы ідуць.
Чырвоная Армія ўжо блізкая.
Чырвонаармейцы ідуць ды ідуць.
Аднекуль кулі хутка страляюць.
Ляцяць кулі далёка, а ім жа не відаць,
Нешта на небе хутка ляціць,
Агонь асвятляе,
Лятаюць самалёты, і хутка чырвонаармейцы прыйшлі…*
______________
* Э.І.Станчынская, Дзённік маці. Гісторыя развіцця сучаснага дзіцяці ад нараджэння да 7 гадоў, М. 1924, стар. 100. Выдатны ўзор той эгацэнтрычнай гаворкі дзяцей, якую Піяжэ называе “унутранай прамовай” па псіхалагічнай функцыі і знешняй па форме.
Тут так і адчуваеш пульсацыю ваяўнічай хлапечай крыві. Нездарма слова “хутка” паўтараецца тут адзінаццаць разоў. Нават сонца ў гэтай гарачай гульні прабягае па небе., як маланка:
Хуткае сонца хутка зайшло.
“Хуткае сонца” – нечуваны ў паэзіі эпітэт.
І якое мноства дзеясловаў! Што ні радок, да дзеясл: “ідуць”, “сустракаюць”, “страляюць”, “лётаюць”.
У Сімферопалі перад помнікам Леніну невядомы мне хлопчык гадоў пяці вымавіў:
У маўзалеі ты ляжыш
І па-мёртваму маўчыш.
пачакай, я падрасту
І цябе ўваскрэсу.
Дзеці нярэдка звяртаюцца да паўтораў пачатковых слоў кожнага радка вершаў, якія яны складаюць.. Гэтыя адзінапачаткі ярчэй за ўсё выяўляюць песенны лад іх паэзіі.. Такое, напрыклад, верш чатырохгадовай А.К.:
Жыў-быў хлопчык не просты,
Жыў быў хлопчык залаты.
Жыў-быў хлопчык, але сваволіў,
Толькі з татам гарэлку піў.
Хоць у вершах гэтага роду таксама пераважае харэй, але ён часта саступае месца іншым рытмам – у залежнасці ад выражаных імі эмоцый. вось, напрыклад, цудоўны анапест чатырохгадовага хлопчыка, якому толькі што растлумачылі, што значыць слова “заўсёды”. Уразумеўшы гэтае слова, ён доўга бегаў узад і наперад па дарожцы, а потым падбег да мамы і з нейкім урачыстай запалам сказаў:
Няхай заўсёды будзе неба!
Няхай заўсёды будзе сонца!
Няхай заўсёды будзе мама!
Няхай заўсёды буду я!*
______________
* “Родная мова і літаратура ў працоўнай школе”, 1928, № 4-5, стар. 179.
“Хіба гэта не дзіўнае па сваёй прастаце і сіле сцвярджэнне жыцця?” – захоплена ўсклікае К.Спаская, якая апублікавала вершы на старонках часопіса.
Вершы і сапраўды выдатныя, ці не лепшыя з надрукаваных у гэтым раздзеле. З велізарнай энергіяй выяўляецца ў іх нязломная вера дзіцяці ў неўміручасць усяго, што ён любіць. Так і чуеш мажорны хлапечы голас, які ўслаўляе жыццё, якой не будзе канца.
Пачатковыя словы кожнага радка ў гэтым дзіцячым чатырохрадкоўі тоесныя. Але часцей бывае, што ў вершах, якія ствараюцца дзіцем, паўтараюцца не першыя словы., а апошнія, завяршальныя кожны радок. Характэрна ў гэтых адносінах цудоўны верш Танюшы Літвінавай, дзе ў канцы кожнага радка вар'іруецца слова “Масква”:
Горад цудоўны Масква!
Горад старажытны Масква!
Што за Крэмль у Маскве!
Што за вежы ў Маскве!
Ангельцы ў Маскве!
І кітайцы ў Маскве!
І ўсе хваляць горад Маскву!
Як сцвярджае амерыканская даследчыца дзіцячай псіхікі Люсі Спрэг Мітчэль, гэтая форма, гэтак часта сустракаемая ў старажытным усходнім фальклоры, спецыфічна ўласцівая дзецям. Мітчэль прыводзіць такія вершы, складзеныя дзяўчынкай, яшчэ не дасягнула трохгадовага ўзросту:
Я зваліўся ў ваду,
Чалавек упаў у ваду,
Джон упаў у ваду,
Фор упаў у ваду,
Цётка Кэры ўпала ў ваду.
Я дастаў лодку,
Чалавек дастаў лодку,
Джон дастаў лодку.
Фор дастаў лодку,
Цётка Кэры дастала лодку.
Я паехаў у лодцы,
Чалавек паехаў у лодцы,
Джон паехаў у лодцы,
Фор паехаў у лодцы,
Цётка Кэры паехала ў лодцы*.
______________
* Л.Мітчэль, Кніга апавяданняў пра тут і зараз, М. 1925, стар. 41-42.
вышэй, што ў нас так мала матэрыялаў. У нашай літаратуры да гэтага часу няма ніводнага хаця б кароткага зборніка вершаў, складзеных малымі дзецьмі. Ды і ці шмат існавала ў ранейшы час бацькоў, якія сталі б запісваць такія вершыкі! Тым часам гэтыя вершыкі ў сваёй масе могуць прынесці несумнеўную карысць і педагогам., і крытыкам, і дзіцячым пісьменнікам, і нават мастакам – ілюстратарам кніг для дзяцей. Нават мастакам, таму што ў вялікай сваёй большасці дзіцячыя вершы адрозніваюцца дзівосна выразнай графічнасцю.
гэта, так бы мовіць, вершавыя малюнкі. Успомнім вершы Мікіты Талстога: у кожным радку выразны глядзельны вобраз, які нібы створаны для прымітыўнай графікі:
Прыгожая лодка
Па моры плыве,
Па моры плыве.
За лодкай селядзец
Па моры плыве,
Па моры плыве.
Выразны-выразны малюнак. Нібы ўзяў Мікіта аловак і трыма рыскамі намаляваў на паперы “прыгожую лодку”, якая плыве (у профіль) у суправаджэнні селядца, якая ніколькі не менш, чым лодка, і да дзіва падобная на яе.
Такой жа выразнасцю глядзельных вобразаў адрозніваецца верш маленькай Ірыны Івановай, малюе выгляд з акна падчас грамадзянскай вайны і разрухі:
Дом паламаны стаіць,
Дах на зямлі ляжыць,
А побач хлопцы
Гуляюць у салдаты.
Гэта менавіта малюнкі ў вершах. У чатырох радках тры малюнкі: 1) зламаны дом, 2) скінуты дах, 3) гуляючыя дзеці, і кожны з гэтых малюнкаў даведзены амаль да чарцяжа.
З трубы ідзе дымок:
Мама пячэ піражок.
У дакладнай графічнасці дзіцячых вершаў – указанне мастакам, якія ілюструюць дзіцячыя кнігі, і паэтам, складаючым вершы для дзяцей.
Шкада, што ніхто яшчэ не распрацаваў павучальнай тэмы аб узаемнай сувязі дзіцячых вершаў і малюнкаў і аб паралельным развіцці іх форм.
Каб вывучыць усе асаблівасці дзіцячай паэзіі, нам патрэбны не дзясяткі вершаў, а тысячы, і таму я звяртаюся да сяброў-чытачоў са стараннай просьбай паведамляць мне вершы дзяцей, каб мы маглі прыступіць да самага шырокага вывучэння дзіцячай творчасці. А пакуль у якасці волкага матэрыялу прывяду тут некалькі цікаўных вершыкаў, паведамленых мне чытачамі ў розны час:
1
СОНЦЕ
(Вершы трохгадовай Таты)
Адчыніце вароты,
Сонца ўзыходзіць на неба!
2
AПОШНЯЯ НАВІНА
(Вершы двухгадовай Олі)
Было суха, стала мокра
Оля зрабіла піпі.
3
ПРАВОДЫ
(Вершы трохгадовай Святланы)
Я іду па каменьчыку,
Выпраўляю матулю.
4
Свінні
(Вершы чатырохгадовай Лізы)
сядзіць
За сталом
Сям'я,
І раптам
Вылазіць
Свіння.
5
Сарамлівы Медзведзяня
(Вершы чатырохгадовай Олі)
У куце стаіць мішка,
Усміхаецца на кніжку,
Яму сорамна сказаць,
Што не ўмее ён чытаць.
6
Стары
(Вершы пяцігадовай Ірыны)
У беднай вёсцы
Жыў бедны стары,
Так шмат гадоў ён
Жыць не прывык.
7
НА ДАЧЫ
(Яе ж)
Квітнее радыска,
Спявае артыстка,
А я п'ю гарбату
Надзвычай.
8
ЗІМА
(Вершы чатырохгадовай Ніны Глёкінай)
Я валяюся на снезе.
Як прыемна мне валяцца,
Нават носам я магу
Калупацца, куляцца.
Прыводжу для параўнання экспромты шасцігадовых дзяцей:
9
З АКНА
Гляджу са свайго акенца
І бачу ясны дзень,
І зеляніны трошкі,
І ветразны цень.
10
ДЗІЎНЫ САЛАВЕЙ
Выйшлі ў сад прайсціся дзеткі,
Паглядзець на раку.
Салавей сядзіць на галінцы
І спявае сваё куку.
11
МАРЭРЭК
Мора страшна шумела,
З мора выйшаў марэрэц.
Марец! Марец!
Прынясі нам агурок.
Бываюць хвіліны, калі дзіця ў экстазе гатовы дзякаваць увесь сусвет за тое, што яна існуе. Адзін з такіх гімнаў прыродзе створаны шасцігадовым ленінградскім паэтам Юрачкам Шэнкманам:
12
ДЗЯКУЙ
Дзякуй цябе, сонца, што ты ёсць!
Дзякуй цябе, рэчка, што ты тут!
Дзякуй вам, кветкі!
Дзякуй вам, кусты!
Ці можна больш лаканічна, мацней і прасцей выказаць тое захапленне быцця, які так часта ахоплівае ўсю душу дзіцяці? Тое ж захапленне быцця – у экспромце пяцігадовай масквічкі Ніны Глёкінай:
Наша зараз – свет мой!
Мае горы, мора, лесу, луга!
Увесь свет мой!
Буду ганяць! Буду скакаць!
Буду насіцца! Буду валяцца!
Буду смяяцца! Буду сваволіць!
Буду танцаваць! Буду кахаць!
вершы, складаем дзецьмі, аказаліся цікавыя не толькі для педагогаў, паэтаў, мастакоў, але таксама для спевакоў і музыкаў. Кампазітар С.Багуслаўскі запазычыў з маёй кніжкі вершы Тані Літвінавай і Міці Талстога і паклаў іх на ноты., якія і выйшлі калісьці ў Маскве ў выданні ЗІФа ў якасці дадатку да часопіса “30 дзён”.
Немалую ролю ў раннім вершы дзяцей гуляюць, вядома, дарослыя. Вышэй было сказана, што першыя свае “вершавыя ўражанні” дзеці атрымліваюць яшчэ ў грудным узросце, калі маці спяваюць ім калыханкі і іншыя падобныя песні. Гартаючы свае дзённікі, я натыкнуўся ў іх на даўні запіс:
“Чатырохмесячнае немаўля ляжыць на ложку і пускае з рота бурбалкі., а яго маці, ахопленая раптоўным экстазам, раптам кідаецца на яго з пацалункамі і выкрыквае такія словы:
Буцыкі, музыка, дуцікі,
Руцыкі, puciki, бум!
Куценькі вы, прусакі,
Пуценькі вы, марабу!
Гэтых слоў яна ніколі не чула і ні разу нікому не казала. Звычайна яе прамовы бывалі банальныя і бедныя.
І раптам такі святочны росквіт словатворчасці, такія феерверкі экзатычных гукаў!
І што за ўсё выдатна – гэтыя “buciki, музыка, puciki” утвараюць сабою вершы: у іх ёсць і рытм і рыфмы. Бязмоўная, цёмная жанчына зрабілася на час паэткай. За ўсё сваё жыццё яна не мела і падаленага стаўлення да вершаў і вось загаварыла вершамі..

Ацэніце:
( 3 ацэнка, сярэдняя 3.33 ад 5 )
Падзяліцеся з сябрамі:
каранёў Чукоўскі
Дадаць каментарый

  1. Дарына

    Мне спадабалася произвкдение

    адказаць